Turkvet.Biz
 
Güncel  
BİLGİLER
   

>Mevzuat

    >Tarımsal Destekler
    >Hayvan Besleme
    >Hayvan Yetiştiriciliği
    > Hayvan Sağlığı
    >Gıda Güvenliği/Halk Sağlığı
    >Gösterge ve İstatistikler
    >Bilgi Kaynakları
    >Kurum ve Kuruluşlar
    >Bağlantılar
 
Atlarda Reprodüktif Verimlilik
Prof.Dr.Huriye HOROZ KAYA
İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi
 

Kısrağın Reproduktif Verimliliğinin Kriterleri

*Anamnez (Genel ve Reprodüksiyonla ilgili)

*Mizaç

*Yaş

*Genel yapı ve Kondüsyon

*Dış Genital Organların Yapısı

*İç Genital Organların Yapısı

*Enfeksiyonlar

*Kan Örnekleri

 

Anamnez

*Siklus düzeni

*Mevsimin ilk östrusunu gösterme zamanı

*Üreme sezonunun süresi

*Östrus belirtileri (karakteristik)

*Aygıra olan ilgisi

*Aşım sayısı

*Gebeliğinin seyri ( Abort, İkizlik v.b.)

*Önceki doğumları

*Geçirdiği hastalıklar ( reprodüktif, solunum, dolaşım v.b)

 

Mizaç

•Mizaç kalıtsaldır

•Sakin kısrakların sevk ve idaresi kolaydır

•Sakin kısraklar daha belirgin ve düzenli östrus gösterirler

•Sinirli kısraklarda muayene güçlüğü nedeniyle optimum fertilite sağlamak güçtür

•Sinirli kısraklarda stres östrus davraniışlarını etkileyebilir.

•Strese bağlı artan kortizol seviyesi reprodüktif endokrin kontrolü olumsuz etkiler.

•Strese bağlı embriyonik ölüm ve abort oranı artar.

 

Yaş

•Kısrağın ilk tohumlama yaşı gebelik üzerine etkilidir.

•5 yaşından genç, 12 yaşından yaşlı kısraklarda gebelik olumsuz etkilenir.

•Kısrak 18 aylıkken puberteye ulaşır,2.5 yaşında yavrulayabilir.

•Erken yaştaki kısraklarda geri dönmelerin fazla olduğu ve bunun fertilizasyon yetersizliğinden ziyade embriyonik ölümlerden kaynaklandığı bildirilmektedir.

•Alınan besinler, kondüsyon, gelişme ve ek olarak gebelik için yeterli olmalıdır.

•Çiftleşme yaşı 12’nin üzerinde olan kısraklarda gebeliği taşıma ve doğum güçleşmektedir.

•Bu yaşa kadar hiç çiftleştirilmemiş kısraklarda aygırı red etme sık görülmektedir.

•Bu yaşa kadar çalıştırılmış kısraklar atletik yapıya sahip olabilir ve bu reprodüksiyonu olumsuz etkiler.

•Gecikmiş östrus, uzayan diöstrus veya tamamen reprodüktif başarısızlık gözlenebilir.

•Yeni fizyolojik duruma alışabilmesi için 6 aylık bir dinlenme periyoduna ihtiyaç vardır. Bazen bu süre 18 aya kadar uzayabilir.

•Yarış hayatındaki ayak, pelvis veya sakrumdaki kırıklar gebelik ve doğumda sorun yaratabilir.

•Maiden kısraklar için en uygun çiftleştirme yaşı 5-6 yaştır. 

 

Kondüsyon

•Aşırı zayıf kısraklarda fertilizasyon yetersizliği ve reproduktif aktivitede azalmalar gözlenir.

•Zayıf kısraklar genellikle uzun bir anöstrus veya gecikmiş bir östrus siklusu gösterirler.

• Aşırı şişman kısraklarda da ovulasyon başarısızlığı gibi benzer problemler gözlenmektedir.

•Reproduktif organların aşırı yağlanmaları ovaryumlar ve follapian tübler etrafında yağ depolanmasına neden olacağından ovulasyon olmasını ve ovumun follapian tüblere gönderilmesinde hareketleri sınırlandırır.

•Çiftleşmeden 5-6 hafta önce kondüsyonun artırılması flashing olarak etkiler ve reproduktif başarıyı artırır.

 

Genital Organların Yapısı

 Reproduktif sistemde uterusu bakteriyel kontaminasyondan koruyan doğal 3 anatomik yapı vardır.

•1-Vulva ve çevresi (Perineal bölge, anüs, vulva ve çevresindeki deriden oluşmaktadır). Pneumo vagina.

•2-Vestibulum ve vagina (yangı, skatrix, yapışmalar, idrar birikmesi ve neoplazmlar)

•3-Servix (tonosite, renk, kist,yapışmalar ve skatrix)

 

Uterus

•Uterusun muayenesi diğer iç genital organlardan daha komplikedir.

•Rektal Muayene (uterusun büyüklüğü, tonositesi, uterusun konumu, kornular ve ovaryumların muayenesi)

•Ultrasonografi (uterusun kalınlığı, tonositesi, local kalınlaşmalar, kistler, fibrotik alanlar,uterusun envolusyonu)

•Endoskop (uterusun iç yüzeyini kontrolu, yangı, akıntı, kistler, kan pıhtıları, endometrial kalınlaşma, skatrix)

•Endometrial Biopsi (uterustaki dejenerasyon,hücre yapısındaki değişiklikler,yangı, fibrosis, nekrozlar)

 

Ovaryumlar

•Rektal muayene veya ultrasonla muayene edilirler.

•Mevsim ve reproduktif aktiviteye bağlı olarak değişim gösterirler.

•Reproduktif olarak aktif kısrağın ovaryumlarında folliküller ve corpus luteum düzenli olarak bulunur.

•Östrus siklusu ve ovulasyon zamanının tespitinde, neoplazmlar, kistik folliküller ve diğer ovaryum bozukluklarının teşhisinde yardımcıdır.

 

Enfeksiyonlar

•Kısraklar genital organ enfeksiyonlarına duyarlı hayvanlardır. Genital enfeksiyonlar sadece geçici veya kalıcı infertiliteye neden olmakla kalmaz, aygır veya diğer kısraklara da kolayca geçebilir.

•Enfeksiyonların teşhisi için

•Uterus, serviks veya clitoristen swab alınır.

•Pseudomonas aeruginosa, Klebsiella aerigenes veya Haemophilus equigenitalis ►çiftleşme ile bulaşan patojenlerdir.

•Strp.zooepidemicus, E.Coli veya Strep. ►Endometritis veya servisitis göstergesidir. 

 

Kan Analizleri

•Hormonal yetersizliğin kontrolunda

•Genel sağlık kontrolünde kullanılır.


Problemli Kısrağın Tohumlanması

 Problemli bir kısrak değerlendirilirken bütün idari uygulamalar göz önüne alınmalıdır.Bunlar

•Beslenme

•Aşım tekniği

•Parazit kontrolü

•Daha önceki tedaviler

•Kronik hastalıklar

 Östrus Göstermeyen Kısraklar

•Granulosa-theca hücre tümörü

•Gonodal bozukluk

•Pituitary tümörü

•Yalancı gebelik

•Gerçek gebelik

•İnatçı veya uygun tedavi edilmemiş uterus enfeksiyonu

•Anöstrus

 Uterusta Yangı ve Enfeksiyonların Tedavisi

•Tedavi için geldiklerinde kısrakların çoğu (%70) kış anöstrusundadır.Tedaviler mümkünse artan drenaj kontraksiyonları ve fagositosizin artan etkisinden yararlanmak için Östrus sırasında yapılmalıdır.

Uterus Enfeksiyonlarında Tedavi Prensipleri

 * Uterusta sıvı ve büyük miktarda döküntü hücre varlığında

Ilık izotonikle sıvı temizleninceye kadar uterus lavajı + antibiyogramla duyarlı antibiyotik günlük intrauterin

*Kültür sonucu negatif, ancak biopside kronik metritis bulguları olduğunda

7-14 gün, günlük veya gün aşırı intrauterin antibiyotik

*Uterusta yapışma varsa

kortizon eklenebilir.

Endometriyum yenilenmesi için Östrogen katılabilir ancak uzun süre kullanımı ovaryum fonksiyonlarını baskılayabilir.

*Servikal yapışmalar

   günlük kortizon ve pomad karışımının lokal uygulaması ile açılmalıdır.

· Gerekirse Caslick yapılır.

Aşım Öncesi Yapılacak Uygulamalar

Spermatozoa gelmeden uterustan yangı ürünleri uzaklaştırılmalıdır.

•Östrus başlangıcında uterus muayene edilerek uterus sıvısı identifiye edilir.

•Kültür ve antibiyogram yapılır.

•Tedavi şekline karar verilip tohumlamaya kadar uterus yangı ürünlerinden arındırılır.

•Tohumlama sırasında uterusta sıvı varsa zaman ve finans kaybı olmaması için tedaviden sonra en kısa zamanda PGF2alfa ile tekrar siklusa sokulur.

 

Aşım Sırasında Yapılacak Uygulamalar

•Gerekirse Caslick açılır

•Uterusta sıvı varsa, 41-45C’lik serum fizyolojikle aşım öncesi uterus lavajı yapılır.

•Az uterus sıvısı varsa aşımdan en az 12 saat önce intrauterin antibiyotik verilir.

•Hemen aşım öncesi uterusta sıvı tespit edilmişse, sıvının miktarına ve karakterine bağlı olarak ya siklus atlatılır veya 50ml’yi geçmeyecek şekilde uterus içi antibiyotik verilir.

•Follikül büyüklüğü 35mm’nin üzerinde olduğunda hCG yapılır.

 

Aşım Sonrası Yapılacak Uygulamalar

 Aşım sonrası tedavinin amacı

•Gebeliğin oluşacağı ortamda yangı ve enfeksiyonu azaltmak

•Daha fazla kontaminasyonu engellemektir

Spermatozoa çiftleşmeden sonraki 4 saat içinde uterustan ovudukta rahatlıkla geçer ve uterustaki yangı ürünleri veya uterustaki tedavilerden uterotubal junction ile uzaklaşır.

 Embriyo uterusa ovulasyondan 6 gün sonra gelir. Uterustan yabancı materyalin emilmesi veya atılması için zaman tanınması açısından ovulasyondan sonraki 4 günden sonra intrauterin tedavi yapılmamalıdır.

 Normalde servix ovulasyondan 2 gün sonra kapanır ancak enfeksiyon varsa daha gevşek kalır. Bunun yanında ovulasyondan sonraki 5 güne kadar Corpus Luteum da lokal yangının neden olduğu PGF2alfa’ya dirençlidir.

•Tohumlamadan 6 saat sonra uterus içi 100ml plazma veya geniş spektrumlu antibiyotik verilmesi savunma mekanizmasını artırır.

•Aşımdan 24saat sonra ultrasonla muayenede uterusta sıvı yoksa 2 gün daha antibiyotik uygulanır.

•Sıvı varsa önce 1-2lt. Buffer sol ile lavaj yapılıp sonra antibiyotik verilir.

•Kullanılan sıvı 40C’den sıcak olmamalıdır.Yıkama sıvısına 20-40İ.Ü.Oksitosin katılabilir.

•4 gün sonra Caslick yapılır.

•Gerekirse 11-13.güne kadar paranteral antibiyotik ve Finadyn yapılabilir.

•7günden sonra uterusta sıvı varsa uygulama kesilir.

•Ovulasyondan sonra çok miktarda uterus sıvısı veya bol kisti olan kısraklar fertilitesi düşük kısraklardır. Bu kısraklarda endometritise bağlı değişik derecelerde fibrosis vardır. Uterus endometriyumunu aktive etmek için pek tavsiye edilmese de sulandırılmış dezenfektanlar kullanılabilir. Lugol, chlorhexidine, povidone-iodine v.b. Bireysel aşırı reaksiyona bağlı uterusta skatrix ve yapışmalara neden olabilir.

TİGEM Atçılık Daire Başkanlığı Eğitim Semineri
Karacabey Tarım İşletmesi 28-29 Ocak 2003
 
 
 
 
 
Yeni Sayfa 1
 Copyright © 2006 - 2011 TurkVet ® - Her Hakkı Saklıdır - All right reserved