Turkvet.Biz
 
Güncel  
YAZILAR / YORUMLAR
   

>Genel

    >Eğitim
   

>Meslek politikaları

   

>Tarım ve Hayvancılık politikaları

    >Hayvan yetiştirme ve ıslah
   

>Gıda güvenliği ve halk sağlığı

   

>Hayvan sağlığı

   

>Hayvan refahı

    >Yaban hayatı
    >Çevre
    >AB Politika ve uygulamaları
    >Dünya Uygulamaları
    >Diğer Yazılar

 

Avrupa Birliği ve Türkiye’de Çiftlik Hayvanları Gönenci(Refahı) Yasal Durumunun Genel Değerlendirmesi

 Gökhan Aslım1                                  Aşkın Yaşar2

Özet

Çiftlik hayvanları gönencinin önemi dünyada her geçen gün artmaktadır. Hayvan gönenci konusuna artan ilgi beraberinde bir takım yasal düzenlemeleri de zorunluluk haline getirmiştir. Ekonomik boyutu ve halk sağlığı açısından da oldukça önemli bir yere sahip olan konu ile ilgili olarak Avrupa Birliği (AB) ülkelerinde kanatlı, buzağı ve domuzların yetiştirme sistemleri, barındırma, nakliye, kesim ve ölüm anı konularında yasal düzenlemeler yapılmaktadır. Aynı zamanda ülkelere göre farklı yapılanmalar da mevcuttur. 

Çalışmada, AB ile Türkiyedeki yasal durum ve buna bağlı uygulamaların karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesi amaçlandı.

Çalışmanın materyalini AB Yasal düzenlemeleri (Sözleşmeler, Konsey Direktif ve Kararları vb), Resmi Gazete arşiv belgeleri ile Türkiye İlerleme Raporları (2006–2010) oluşturdu.

ABde tüm çiftlik hayvanları ve yumurtacı tavuklarla ilgili altışar, buzağılarla ilgili dört, domuzlarla ilgili beş; nakille ilgili 14, kesim veya ölüm anı ile ilgili olarak da beş adet mevzuat düzenlemesi belirlendi.

Türkiyede henüz bilimsel ve yasal anlamda yeni önemi anlaşılmaya başlanan çiftlik hayvanları gönenci konusunda bazı kanun ve yönetmeliklerde konuya ilişkin çeşitli hükümler mevcut olsa da, AB tarafından hazırlanan “Türkiye İlerleme Raporlarında”  herhangi bir ilerleme kaydedilmediği tespit edildi. 

Sonuç olarak, çiftlik hayvanları ile ilgili olarak AB’de 40 farklı yasal düzenleme olduğu, Türkiye’de ise henüz özel bir yasa çıkarılmadığı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından AB uyum çalışmaları kapsamında çiftlik hayvanları gönenci ile ilgili düzenlemelerin ivedilikle çıkarılması gerektiği söylenebilir. 

Anahtar kelimeler: Hayvan gönenci, Yasal düzenlemeler, Çiftlik hayvanları

Summary

The importance of the farm animal welfare is increasing each day. The knowledge about animal welfare has rendered it a must to make legislative arrangements. Some regulations concerning the issue which is also important in terms of financial aspects and public health are being made regarding such issues as raising systems of winged animals, calves and pigs, their accommodation, transport, slaughtering and death. At the same time, there are various regulations that differ from one country to another.

This study aims to evaluate, in a contrastive manner, the legal status and practice based on it in Turkey and the EU. 

The resources of the study consisted of EU Legislation (Treaties, Council Directive and Decisons etc.), archive documents from the Official Gazette and Turkeys Progress Reports (2006-2010). 

It was found out that there were 6 legislative arrangements concerning livestock and 6 for layer hens, 4 concerning calves, 5 for pigs, 14 for transport and 5 concerning the slaughtering or the moment of death.

In some laws and codes, though there are various rules regarding the welfare of livestock, the importance of which has only recently been scientifically and jurally understood, it was ascertained in “Turkeys Progress Reports” prepared by that there has been no progress. 

In conclusion, it can be said that there are 40 distinct regulations concerning livestock in the EU, but no such laws have been passed in Turkey and within the framework of EU adjustment practices by the Ministry of Agriculture and Rural Affairs, and that the regulations concerning the welfare of livestock should immediately be made. 

Key words: Animal welfare, Legal arrangements, Farm animals

Giriş

Günümüzde dünya üzerinde 100den fazla hayvan türü insanlar tarafından farklı amaçlar için yetiştirilmektedir. Çiftlik hayvanı olarak en çok üretimi yapılan türlerden olan sığır, koyun, keçi ve domuz M.Ö. 10.000 – 8.000 yıllarında evcilleştirilmiştir (9).

Hayvanları koruma duygusu insanların yapısında olan bir özellik olmakla birlikte, bu duygunun kurumsallaşması oldukça eskidir. Bu duygu insanların tükettiği ürünlerin kaynağı olan hayvanların tüketici tarafından merak edilmesi, bu yönde hassasiyetlerin oluşması ve gelişmesi sonucunu da beraberinde getirmektedir (2).

Genelde hayvan gönenci (refahı) ve özelde çiftlik hayvanlarının gönenci konusu dünyada gün geçtikçe önem kazanmaktadır (13). Çiftlik hayvanlarının gönenci, gelişmiş ülkelerde toplumdaki bireyleri, çiftçi ve çiftçi örgütleri, sivil toplum örgütleri ve bilim adamlarını ilgilendiren oldukça önemli bir konudur. Yasayı hazırlayanlardan, uygulayıcılara, bilim adamları ve çiftçilere kadar herkes yeterli seviyede hayvan gönencinin sağlanmasından sorumludur (20).

Çiftlik hayvanları artık yalnızca et, süt, yumurta ve deri veya tüy, yapağı gibi diğer faydalı ürünlerin üreticisi olarak değil, en azından omurgalı hayvanların yaradılış itibariyle bazı değerlere sahip oldukları ve insanlara benzer şekilde ağrı ve acı hissedebildikleri geniş kitleler tarafından kabul edilmiştir (13).

Çiftçiler için hayvancılık ekonomik öneme sahip öncelikli bir iş kolu olup, ABDde “hayvan hakları ve gönenci” hayvancılık yatırımları bakımından çiftçiler ve büyük çiftlik sahiplerinin gelecekteki karlılıkları açısından iki önemli faktör olarak kabul edilmektedir (12). Gerek toplumun artan ilgisi, gerek ekonomik önemi doğrultusunda Uluslar arası hazır gıda şirketleri hayvan gönenci uygulamalarına duyarsız kalmamış, “Mc Donalds, Wendys ve Burger King Şirketleri” sırasıyla 1999, 2000 ve 2001 yıllarında “şirkete özel hayvan gönenci denetim programlarını” uygulamaya başlamışlardır (10).

Hayvan gönenci konusuna artan ilgi beraberinde yasal düzenleme zorunluluklarını da getirmiştir. Bu bağlamda hayvan gönenci ile ilgili yapılan yeni düzenlemeler Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin büyük bir kısmında uygulanmaktadır. ABde hayvan gönenci mevzuatı içerisinde kanatlı, buzağı ve domuz yetiştirme sistemleri ile ilgili konulara öncelik verilmiştir. Bu nedenle son yıllarda ABde hayvan gönenci mevzuatının gelişmesi özellikle çiftlik hayvanlarının barındırma koşulları, nakilleri ve kesimi konuları üzerine yoğunlaşmıştır (24). Kentlerde nüfus yoğunluğunun artması, yazılı ve görsel basın ile sivil toplum örgütlerinin etkisi, toplumun eğitim ve ekonomik düzeyinin iyileşmesi, AB uyum süreci ve bu yönde yapılan dayatmalar gibi nedenlerden dolayı Türkiyede de hayvan gönenci konusuna artan bir ilgi gözlenmektedir (22).

Çalışmada, çiftlik hayvanları ile ilgili AB ve Türkiyedeki yasal durum ve buna bağlı uygulamaların karşılaştırmalı olarak değerlendirilmesi amaçlanmıştır.

Materyal ve Metot

Çalışmanın materyalini hayvan gönenci ile ilgili AB yasal düzenlemeleri (Sözleşmeler, Konsey Direktifleri, kararlar vb), Resmi Gazete arşiv belgeleri ile ABnin hazırladığı Türkiye İlerleme Raporları (2006–2010) oluşturdu. Metodoloji açısından karşılaştırmalı yöntem kullanıldı.

AB’de Çiftlik Hayvanları Gönenci Üzerine Yapılan Yasal Düzenlemeler

AB ülkelerinin büyük bir kısmı hayvan gönenci üzerine birçok yasal düzenleme yapmış ve bu yasalar uzun yıllardan beri uygulanmaktadır (11,13,24). Ayrıca, üye devletlerin bir kısmı çiftlik hayvanları için katı düzenlemeler getirmiş ve bazı çiftlik hayvanları için özel yasalar çıkartmışlardır (11). ABde hayvan gönenci, çiftlikten sofraya sağlıklı gıda sürecinin ayrılmaz temel halkalarından biri olarak kabul edilmektedir (16).

ABde tüm çiftlik hayvanları ve yumurtacı tavuklarla ilgili altışar, buzağılarla ilgili dört, domuzlarla ilgili beş; nakille ilgili 14, kesim veya ölüm anı ile ilgili olarak da beş adet mevzuat düzenlemesi olduğu belirlendi (Tablo 1).

Tablo 1. ABde çiftlik hayvanları gönenci üzerine yapılan yasal düzenlemeler3.

Tüm Çiftlik Hayvanları ile Ġlgili Yasal Düzenlemeler

- Çiftlik Hayvanlarının Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (10 Mart 1976)

- Çiftlik Hayvanlarının Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesinin Sonuçları ile İlgili 78/923/EEC Sayılı Konsey Kararı

- Hayvanların Korunması ve Refahı Protokolü (Amsterdam Sözleşmesi / 17 Haziran 1997)

- Çiftlik Hayvanlarının Korunmasına İlişkin 98/58/EC Sayılı Konsey Direktifi

- Çiftlik Hayvanlarının Yetiştirildiği İşletmelerin Denetimi İçin Asgari Koşullara İlişkin 2000/50/EC Sayılı Komisyon Kararı

- Çiftlik Hayvanlarının Yetiştirildiği İşletmelerin Denetimi İçin Asgari Koşullara İlişkin 2006/778/EC Sayılı Komisyon Kararı

Yumurtacı Tavuklarla Ġlgili Yasal Düzenlemeler

- Bölmeli Kafeslerde Yetiştirilen Yumurtacı Tavukların Korunmasına İlişkin Asgari Standartları Belirleyen 88/166/EEC Sayılı Konsey Direktifi

- Yumurtacı Tavukların Korunması İçin Asgari Standartları Belirleyen 1999/74/EC Sayılı Konsey Direktifi

- Yumurtacı Tavukların Yetiştirildiği İşletmelerin Kayıtlarına İlişkin 2002/4/EC Sayılı Komisyon Direktifi

- 1999/74 Sayılı Konsey Direktifinde Değişiklik Yapan 2003/806/EC Sayılı Konsey Tüzüğü

- 2002/4/EC Sayılı Komisyon Direktifinde Değişiklik Yapan 2006/83/EC Sayılı Komisyon Tüzüğü

- Çiftlik Hayvanlarının Yetiştirildiği İşletmelerin Denetimi İçin Asgari Koşullara İlişkin 2006/778/EC Sayılı Komisyon Kararı

Buzağılarla İlgili Yasal Düzenlemeler 

- Buzağıların Korunmasına İlişkin Asgari Standartları Belirleyen 91/629/EEC Sayılı Konsey Direktifi

- 91/629/EEC Sayılı Konsey Direktifinde Değişiklik Yapan 97/2/EEC Sayılı Konsey Direktifi

- 91/629/EEC Sayılı Konsey Direktifinin Ekinde Değişiklik Yapan 97/182/EEC Sayılı Komisyon Kararı

- 2008/ 43/EC Sayılı Komisyon Direktifi

Domuzlarla İlgili Yasal Düzenlemeler

- Domuzların Korunmasına İlişkin Asgari Standartları Belirleyen 91/630/EEC Sayılı Konsey Direktifi

- 91/630/EEC Sayılı Konsey Direktifinde Değişiklik Yapan 2001/88/EC Sayılı Konsey Direktifi

- 91/630/EEC Sayılı Konsey Direktifinde Değişiklik Yapan 2001/93/EC Sayılı Komisyon Direktifi

- 91/630/EEC Sayılı Konsey Direktifinde Değişiklik Yapan 2003/806/EC Sayılı Konsey Tüzüğü

- Domuzların Korunmasına İlişkin Asgari Standartları Belirleyen 2008/120/EC Sayılı Konsey Direktifi

Nakille İlgili Yasal Düzenlemeler

- Hayvanların Nakliyeleri Esnasında Korunmaları Hakkında 91/628/EEC Sayılı Konsey Direktif

- 91/628/EEC Sayılı Konsey Direktifinde Değişiklik Yapan 92/438/EEC Sayılı Konsey Kararı

- Hayvanların Nakliyeleri Esnasında Korunmalarını İçeren ve 91/628/EEC Sayılı Direktiften Geliştirilen 29 Haziran 1995 Tarihli Konsey Direktifi

- Hayvanların Nakliyeleri Esnasında Korunmaları Hakkında Değişiklik Yapan 95/29/EC Sayılı Direktifi

- 1255/97 Sayılı ve 25 Haziran 1997 Tarihli Dinlenme Noktaları ve 91/628/EEC Direktifine Ek Olarak

Belirtilen Yol Planının Düzenlenmesine İlişkin Konsey Düzenlemesi

- 18 Mart 1998 Tarihli 615/98 Nolu Komisyon Düzenlemesi: Canlı Sığır Taşınması Sırasında Hayvanların Gönenç Koşullarının Sağlanması ile İlgili İhracat Ödemelerinin Gerçekleştirilmesi İçin Belirlenen Özel Detaylı Kurallar

- Karayolu ile 8 Saatten Fazla Taşınmaları Durumunda İlave Şartlar Hakkında 98/411/EC Sayılı Konsey Tüzüğü

- 64/432/EEC, 90/426/EEC, 91/68/EEC ve 92/65/EEC ile 94/273/EC Sayılı Konsey Kararlarında Değişiklik yapan 2001/298/EEC Sayılı Hayvanların Nakliyesi Sırasında Korunmaları ile İlgili Konsey Kararı

- Hayvanların Nakliyesi Sırasında Korunmaları ile İlgili 19 Haziran 2001 Tarihli Konsey Düzenlemesi

- 91/628/EEC Sayılı Konsey Direktifinde Değişiklik Yapan 2003/806/EC Sayılı Konsey Düzenlemesi

- Hayvan Dinlendirme İstasyonlarının Kullanımı ile İlgili 1040/2003/EC Sayılı Konsey Tüzüğü

- Canlı Sığır Nakliyesi Sırasında Geri Ödeme Garantisinin Sağlanması İçin Gerekli Şartlar Hakkında 639/2003 Sayılı Konsey Tüzüğü

- Hayvanların Uluslar Arası Taşınması Esnasında Korunması İçin Avrupa Sözleşmesinin İmzalanmasına İlişkin 21 Haziran 2004 Tarihli Konsey Kararı

- Nakliye ve İlgili Diğer İşlemler Sırasında Hayvanların Korunmasına Dair 1/2005/EC Sayılı Konsey Yönetmeliği

Kesim veya Ölüm Anı ile İlgili Yasal Düzenlemeler

- Hayvanların Kesimden Önce Sersemletilmesi Konusunda Düzenlemeler 74/577/EEC Sayılı Direktif 

- AB Üye Devletlerinin Hayvan Gönencine İlişkin 22 Aralık 1993 tarihli olan 93/119/EC Sayılı Direktif 

- 93/119/EC Direktifinde Değişiklik Yapan 2003/806/EC Sayılı Konsey Tüzüğü

- Hayvanların Öldürülmesi Sırasında Korunmasına Dair 1099/2009 Sayılı Konsey Tüzüğü

- Avrupa Antlaşmasına dayanarak kesimlik hayvanların korunması, 88/306/EEC sayılı Konsey Kararı

 AB ülkelerinde hayvan gönencine ilişkin yapılan yasal düzenlemeler doğrultusunda farklı yapılanmalar (örn. İngiltere) ile birlikte çeşitli projelerde yürütülmektedir. Bunlardan biriside hayvan gönencinin geliştirilmesi için yapılan “Gönenç Kalitesi Projesi (Welfare Quality Project)”dir (5,6,21).

Hayvan gönenci konularının değerlendirilmesi için bir diğer önemli noktada danışma kurullarının oluşturulmasıdır. Çünkü kaynakların sistemli ve kapsamlı bir şekilde incelenmesi gerekmektedir. AB ülkelerinde bu konular örgütsel şekilde (Tablo 2) değerlendirilmektedir (21).

Tablo 2. Avrupa ülkelerinde hükümetler tarafından kurulan hayvan gönenci organizasyonları.

Ülke

Gönenç Organizasyonun Adı

Bakanlık

Belçika

Hayvan Gönenci Konseyi

Tarım

Danimarka

Hayvanlarla İlgili Etik Konseyi

Tarım

Fransa

Konsey yok 

Konu ile ilgili çeşitli komisyonlar mevcut

Tarım ve Orman

Almanya

Hayvan Gönenci Komisyonu

Gıda, Tarım ve Orman

İzlanda

Hayvan Gönenci Komitesi

-

Hollanda 

Hayvanları ilgilendiren Konular üzerine Konsey

Gönenç, Halk Sağlığı ve Kültür

İsveç

Hayvan Gönenci için Ulusal Daimi Komite

Tarım

İsviçre

Konsey mevcut değil

Hayvan Gönenci Bölümü

Ulusal Veteriner Ofisi

İngiltere

Çiftlik Hayvanları Gönenci Konseyi

Tarım, Balıkçılık ve Gıda

 AB 1970'lerden bu yana kendine yeterli gıda üretimini gerçekleştiren, üretim artışı destekli politikalardan kademeli olarak çekilirken, yerini güvenli ve çevreye uyumlu gıda politikalarına bırakmıştır. Bu durum hayvansal kaynaklı gıdalarda çiftlik hayvanlarının gönenci ile ilgili bir dizi yönetmeliği de beraberinde getirmiştir. 

Son yıllarda ABde hayvan gönenci mevzuatının gelişmesi özellikle çiftlik hayvanlarının barındırma koşulları, nakilleri ve kesimi konuları üzerinde yoğunlaşmıştır. Avrupa yasalarının en fazla işlendiği alan,

domuz, kanatlı ve buzağıların büyük bir hızla gelişen yoğun yetiştirme sistemleri ile ilgili olarak gerçekleştirilmiştir (13). Buzağı büyütme, domuz ve yumurta tavuğu yetiştiriciliğinde gönençle ilgili kuralların yerine getirilmesinde diğer çiftlik hayvanlarına göre daha fazla sorun olduğu için bu hayvanlarla ilgili olarak ilave direktifler yayınlanmıştır. Çiftlik hayvanlarının gönencine ilişkin AB Mevzuatı genel olarak karşılanması gereken asgari standartları ortaya koymaktadır (3).

Türkiye’de Çiftlik Hayvanları Gönenci Üzerine Yapılan Yasal Düzenlemeler

Günümüzde hayvancılık hızla değişmekte olup, tüketici odaklı bir faaliyet olarak geleneksel üretimin çok ötesine taşınmıştır. Tüketiciler kaliteli ve güvenli ürünleri talep ederken hayvan gönenci yönüyle de ilgilenmeye başlamışlardır. Dünyadaki gelişmelere paralel olarak son yıllarda Türkiyede de hayvan gönenci ile ilgili yeni yaklaşımlar gündeme gelmiştir. Bu bağlamda Türkiye ve AB ülkelerinin kalite standartlarındaki hayvansal ürünlerini, öncelikle kendi tüketicisine sunmak durumundadır (4).

Türk çiftçisi, hayvanlarına genelde sevgi ve şefkatle yaklaşmaktadır. Üreticiler ve hayvan sahipleri barınakların temizliği, hayvanların aç ve susuz kalmaması, aşırı sıcak ve soğuktan etkilenmemesi, korkutulmaması, ürkütülmemesi, eziyet çekmemesi, yeni doğmuş hayvanlarla bunların annelerine ve gebe hayvanların ayrıcalıklı bakım ve sağlık durumlarının kontrol edilmesi için azami özen göstermektedir. Bilgi, görgü ve maddi imkânları ölçüsünde hayvanların barınakları ve barınma şartlarını da sürekli iyileştirmektedir (3).

Son yıllardaki yeni gelişmelere paralel olarak, gerek çiftlik hayvanlarının bakımı, beslenmesi, nakliyesi ve kesimi esnasında, gerek deneysel ve diğer bilimsel amaçlar için hayvan kullanımında ve gerekse bulaşıcı hayvan hastalıklarının önlenmesi ya da eradikasyonu gerektiğinde ya da hayvan ve insanların sağlığı ile hayatı için risk oluşturan bir hastalığı taşıma durumunda (zoonozlar) zorunlu yapılacak hayvan ötenazilerinde hayvanların minimum düzeyde heyecan, acı ve ızdırap çekmelerini sağlayacak yasal düzenlemelerin yapılması gerekmektedir (4).

ABde hayvan yetiştirme ile ilgili neredeyse tüm hukuki düzenlemelerde hayvan gönencine atıflar bulunmaktadır. Bunun da ötesinde hayvan gönenci başlı başına hukuki düzenlemelere konu olmuştur. Konu ülkemizde de AB müktesebatına uyum yasaları çerçevesinde hukuki açıdan gündeme gelmiş ve bu anlamda bazı düzenlemeler yapılmıştır (15,19).

Türkiyede, veteriner hekimliği alanında AB uyum çalışmaları devam etmektedir. Bu kapsamda Avrupa Komisyonu ile ortaklaşa olarak mevzuat bilgilendirme seminerleri düzenlenmekte, TAIEX tarafından organize edilen eğitimlere, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı (TKB) personeli katılmaktadır. Bunun yanında TKB, AB Mali Yardımları çerçevesinde yürütülen, Almanya ve Türkiye arasında “Avrupa Birliği Veterinerlik Müktesebatına Türkiyenin Uyumlaştırılmasının Desteklenmesi Projesi” kapsamında, imzalanan TR02/1B/AG-01 sayılı “Eşleştirme Projesi”4 çerçevesinde, veteriner hekimliği mevzuatının, hayvan gönenci konusunda AB standartları ile uyumlaştırılması amaçlanmıştır. Bu projenin önemli bir alt komponenti olan “Twinning Projesi” çerçevesinde hayvan gönenci ile ilgili olarak özellikle çiftlik hayvanlarının barındırılması, nakil ve kesim konularına ilişkin ikincil mevzuat taslakları hazırlanmıştır (7,8).

Hayvan gönenci (refahı) kavramı ilk kez 1 Temmuz 2004 tarihinde Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunuyla5 (HKK) ulusal mevzuata girmiştir.  Ayrıca 3285 sayılı Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Kanunu6 ve Yönetmeliği7, Kanatlı Hayvan Eti ve Et Ürünleri Üretim Tesislerinin Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik8 ile Kırmızı Et ve Et Ürünleri Üretim Tesislerinin Çalışma ve Denetleme Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelikte9 hayvan gönencine ilişkin bazı düzenlemelere yer verilmiştir. HKKnin 10 maddesinde; “Çiftlik hayvanlarının bakımı, beslenmesi, nakliyesi ve kesimi esnasında hayvanların refah ve güvenliğinin sağlanması hususundaki düzenlemeler Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nca çıkartılacak yönetmelikle belirlenir.” hükmü yer almaktadır.

TKB tarafından hazırlanan ve 2010 yılında yürürlüğe giren 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri Bitki Sağlığı Gıda ve Yem Kanunu10 İkinci Kısım, Üçüncü Bölümü Madde 9da hayvan gönencine atıf yapılmıştır. Hayvan Gönenci ve Zootekni Bölümü”nde yer alan 9. madde ile ilgili olarak “Bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.” hükmü yer almaktadır. TKB “Çiftlik Hayvanlarının Refahı ile İlgili” (7) ve “Nakillerde Hayvan Refahı” (14) ile ilgili taslak yönetmelikleri hazırlamış; ancak hayvan gönenci mevzuatı ve uygulamaları henüz yürürlüğe girmemiştir. 2004te çıkan HKKden sonra yapılan birkaç düzenlemenin dışında gerek AB müktesebatında önemli bir yere sahip olması, gerekse Konsey Direktiflerine rağmen 2010 yılı itibariyle, Türkiyede çiftlik hayvanlarının gönencine ilişkin henüz özel bir mevzuat düzenlemesi yürürlüğe girmemiştir. 

AB ülkeleri ve gelişmiş ülkeler hayvansal üretimde ve ticarette hayvan sağlığı yanında hayvan gönenci açısından da standartlar getirmektedir. Ülkemizde başta kanatlı sektörü olmak üzere önemli bir potansiyele sahip olan hayvancılık işletmelerinin AB onay numarası alması için hayvan gönenci de kriterler arasında yer almaktadır (4).

Türkiye'nin AB müzakerelerinin başladığı 2005 yılından itibaren her yıl yapılan denetimlerde “hayvan gönenci” konusunda herhangi bir gelişme kaydetmediği (Tablo 3)  AB tarafından belirtilmektedir (1).

Tablo 3. 2006-2010 yılları arasında Türkiye İlerleme Raporları, Hayvan Gönenci Görüşleri.

Yıl

İlerleme Raporu Hayvan Gönenci Görüşü

2006

Hayvan gönenci konusunda bir gelişme bildirilmemiştir.

2007

Türkiye hayvan gönenci ve hayvanat bahçelerine ilişkin teknik konularda herhangi bir gelişme kaydetmemiştir.

2008

Türkiye hayvan gönenci ve hayvancılıkla ilgili konularda da bir gelişme kaydetmemiştir.

2009

Türkiye hayvan gönenci ve zootekni konularında bir ilerleme kaydetmemiştir.

2010

Türkiye, zootekni konularında veya hayvan gönenci konusunda ilerleme kaydetmemiştir. Hayvan refahı, bu fasıldaki katılım müzakerelerinde anahtar unsurdur.

Yaşar'a (23) göre, AB hayvan gönenci ile ilgili yasal zemini tam anlamıyla oluşturmuş ve konuyla ilgili işletmelerin en az düzeyde etkilenmelerini sağlayacak takvimi oluşturarak uygulamayı ve mevzuat gereği denetlemeleri sürdürmektedir. Türkiye ise henüz ana hatları oluşturma gayreti içerisinde gözükmekte olup, önünde bu konuda alması gereken uzun bir yol görünmektedir.

 Tartışma ve Sonuç

Hayvan gönenci kavramının üzerinde durulması ve yerleşmesinde üç etken söz konusudur. Birincisi, hayvanlara uygun ortam sunma isteğinin insani ve evrensel boyutu; ikincisi, hayvan gönencini sağlayarak ürün kalitesinin korunması; üçüncüsü ise olumsuz gönenç imajı nedeniyle pazar kaybı riskinin ortadan kaldırılmasıdır (3). AB sürecinde, Konsey direktifleri doğrultusunda; çiftlik hayvanlarının gönenci konusunda istenilen şartlar; gerek zaman, gerekse maliyet açısından kısa vadede ekonomik kayıp olarak görülse de, orta ve uzun vadede zayıf gönencin sebebiyet vereceği (stres, kötü barınma, uygun olmayan nakil vb. sonucu oluşabilecek hastalık ve sakatlıklar) ekonomik kaybı önleyebileceği gibi, çiftlikten sofraya gıda güvenliğinin sağlanmasında, dolayısıyla halk sağlığının korunmasında anahtar bir rol oynayacaktır.

HKK'nin 10. Maddesine göre çiftlik hayvanlarının gönencinin sağlanmasında TKB yetkili kılınmıştır. Özgüre (18) göre, Türkiyede hayvan gönenci ile ilgili olarak veteriner hekimliği mevzuatı içerisinde bazı hükümler olsa da, veteriner hekimliği ve hayvancılık konularındaki hukuksal yapılanmaların tekrar gözden geçirilerek gönenç açısından yeniden değerlendirilmesi ve yapılandırılması gerekli görülmektedir. Özgüre paralel olarak, Türkiyede hayvan gönenci ile ilgili bu yasal boşluğun giderilmesi ve AB ile OIE standartlarında hayvan gönenci kurallarının karşılanabilmesi için, TKB tarafından hazırlanmış olan taslak yönetmeliklerin (7,14) bir an önce yürürlüğe girmesi gerekmektedir.

Türkiye'de hayvan gönenci kavramının yeni olması nedeniyle, bu kavramın ve gereklerinin çiftçiye, sanayiciye, tüketiciye ve kamuoyuna doğru şekilde aktarılması ve öğretilmesi gerekmektedir (eğitim, kurs, seminer, medya, broşür vb). Bu bağlamda, AB müktesebatına uyum gereği konunun asıl sahibi olan TKBnin yalnızca resmi makamlarla değil, veteriner hekimliği meslek örgütleri, sivil toplum örgütleri (STÖ) ile işbirliği içerisinde tanıtım ve bilgilendirme adına çalışmalar yapması gerektiği söylenebilir.

Üzerinde durulması gereken en önemli noktalardan biriside TKBnin ve STÖlerin üniversiteler ile bilimsel işbirliğine girmesi (eğitim, kongre, sempozyum, workshop, broşür vb) zorunluluğudur. Örneğin, İngilterede veteriner fakültesi öğrencileri için (Bristol, Liverpool, Glasgow), Veteriner Hekimleri Hayvan Gönenci Derneği tarafından eğitim verilmektedir (17). Bu girişimin amacı İngiltere'de hayvan gönenci seviyesinin hem üniversite döneminde hem de mezuniyet sonrası seviyesini artırmaktır. Türkiyede aktif olarak eğitim veren 17 Veteriner Fakültesi olduğu gerçeğinden hareketle benzer uygulamaların kolayca gerçekleşebileceği ileri sürülebilir.

Sonuç olarak, Türkiye'nin hayvan gönenci yasal düzenlemeleri açısından AB'nin oldukça gerisinde olduğu; sağlıklı gelecek için sağlıklı insan, sağlıklı insan için sağlıklı gıda, sağlıklı gıda için sağlıklı hayvan, sağlıklı hayvan için ise hayvan gönenci kurallarının AB'de esas olduğu gibi Türkiye'de de esas olması ve bu yönde düzenlemeler yapılması gerektiği söylenebilir.

 1. Doktora Öğrencisi, SÜ Veteriner Fakültesi, Veteriner Hekimliği Tarihi ve Deontoloji AD, Konya.
E-posta: vetaslim@gmail.com
2. Prof. Dr., SÜ Veteriner Fakültesi, Veteriner Hekimliği Tarihi ve Deontoloji AD, Konya.
3. Sözleşmeler:  www.europa.eu/abc/treaties/index_en.htm
  Direktif, karar ve tüzükler:  www.ec.europa.eu/food/animalwelfare/references_en.htm 
4 Eşleştirme Projesi (Twinnig Project No: TR02/AG/01, Proje No: TR 0203.05), Tarım ve Köyişleri Bakanlığı tarafından yürütülüyor. Almanya ve Türkiye arasında 2004 yılında başladı ve iki yıllık bir proje olup, AB Eşleştirme Projesi olarak sürdürülmektedir.
5. 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu, 01.07.2004 tarih ve 25509 nolu Resmi Gazete (RG)
6. 3285 sayılı Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Kanunu, 16.05.1986 tarih ve 19109 nolu RG
7. 15.03.1989 tarih ve 20109 nolu RG
8. 08.01.2005 tarih ve 25694 nolu RG
9. 05.01.2005 tarih ve 25691 nolu RG
10 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri Bitki Sağlığı Gıda ve Yem Kanunu, 11.06.2010 tarih ve 27610 nolu RG

Kaynaklar

1. Avrupa Birliği Genel Sekreterliği (ABGS) (2010). Türkiye İlerleme Raporları (2006, 2007, 2008, 2009, 2010).  http://www.abgs.gov.tr/index.php?p=22&1=1&search.id=168028, Erişim: 05.01.2010

  2. Altuntaş M. (2009). Hayvan refahı ve veteriner hekimlik.  http://mustafa_altuntas.herkez.com/15245.htm Erişim: 16.11.2009

 3. Antalyalı A. (2007). Avrupa Birliği ve Türkiyede hayvan refahı uygulamaları. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Dış İlişkiler ve AB Koordinasyon Daire Başkanlığı AB Uzmanlık Tezi, Ankara

4. Arık M. (2005). Türkiyede hayvan refahı mevzuatının uygulanması. Türkiyede Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı, 9-10 Haziran 2005, Bildiriler Kitabı: s. 9-13, Ankara

5. Blokhuis HJ. (2005). Introducing the welfare quality project, Welfare Quality Conference Proceedings, 3-8, 17/18 November, Brussels, Belgium. 

6. Canadian Federation of Human Societies (CFHS) (2009). Canadian Funding Policy for Farm Animal Welfare; A step behind the world. Canadians care about farm animal welfare why doesnt our government? A report from the Canadian Federation of Human Societies, p. 1-11.

7. Çanga G. (2005a). Çiftlik düzeyinde hayvan refahı. Türkiyede Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı, 9-10 Haziran 2005, Bildiriler Kitabı: s 17-22, Ankara.

 8. Çanga G. (2005b). Hayvan refahı. Türk Veteriner Hekimliği Dergisi, Sayı 3-4: s. 32-5. 

 9. Erk N. (1978). Veteriner Tarihi. Ankara Üniversitesi Yayınları, Ankara Üniversitesi Basımevi. Ankara.

10. Grandin T. (2005). Maintenance of good animal welfare standarts in beef slaughter plants by use of auditing programs, JAVMA; 226(3): p. 370-73.

11. Grethe H. (2007). High animal welfare standards in the EU and international trade – How to prevent potential „low animal welfare havens?, Food Policy;  32: p.315–33.

12. Getz W., Baker F. (1990). Educational methodology in dealing with animal rights and welfare in public service, J Anim Sci,;  68: p.3468-74.

 13. Hartung J., Briese A. (2005). Türkiyede birinci hayvan refahı ve veteriner hekimliği eğitimi konferansı bildiri kitabı önsöz. Türkiyede Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı, 9-10 Haziran 2005, Bildiriler Kitabı s. 5-6, Ankara.

14. Kalkay N. (2005). Nakillerde hayvan refahı. Türkiyede Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı, 9-10 Haziran 2005, Bildiriler Kitabı s. 23-9, Ankara.

15. Karaağaç F. (2009a). Avrupa Birliği uyum sürecinde ülkemizde hayvan refahı.  http://www.haytap.org/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&1d=622, Erişim: 16.11.2009

16. Karaağaç F. (2009b). Çiftlik hayvanlarında refah.  http://forum.veterinerhekimiz.com/thread_13694.html                  Erişim: 16.11.2009

17. Main D., Thornton P., Kerr K. (2005). Teaching animal welfare science, ethics, and law to veterinary students in the United Kingdom. JVME 32 (4) AAVMC, p.505-08.

18. Özgür A. (2005).  Türk veterinerlik mevzuatının hayvan refahı açısından değerlendirilmesi. Türkiyede Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı, 9-10 Haziran 2005, Bildiriler Kitabı s. 49-52, Ankara.

19. Özgür A. (2007). Hayvan gönenci açısından Türkiyede veteriner hekimlik ile ilgili mevzuatın değerlendirilmesi. Veteriner Hekimleri Derneği; Cilt: 78 Sayı: 1, s. 45-8.

20. Sağmanlıgil V. (2005). Çiftlikte, nakilde ve kesim esnasında hayvan refahının ölçülmesi. Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı, 9-10 Haziran 2005, Bildiriler Kitabı: s. 99-108, Ankara.

21. Spedding CRW. (1994). Animal welfare in Europe. AVMA Animal Welfare Forum 1993, JAVMA, Vol 204 No:3 p.363-87. 

 22. Ünal N. (2005). Türkiyede çiftlik hayvanları yetiştiriciliği ve refahı. Türkiyede Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı 9-10 Haziran 2005, Bildiriler Kitabı: s. 109-12, Ankara.

23. Yaşar A. (2007). Avrupa Birliği ve Türkiyede hayvan refahına (gönenç) ilişkin uygulama ve sorunlar. Türkiyede Hayvan Hakları ve Refahı Sempozyumu, Ankara.

24. Yaşar A., İzmirli S. (2006). Türkiyede hayvan gönenci (refahı) ile ilgili yasal düzenlemeler. Selçuk Üniversitesi Veteriner Fakültesi Vet. Bil. Derg., 22, 3-4: s. 51-6.

Bu çalışma aynı başlıkla “III. Ulusal Veteriner Hekimliği Tarihi ve Mesleki Etik sempozyumu, 20–23 Eylül 2010, Antalya Abstract Book” ta özeti yer alan çalışmanın genişletilmiş halidir.

Türk Veteriner Hekimleri Birliği Dergisi 2010 :3-4 de yayınlanmıştır.

Güncel
 

 

 

Yeni Sayfa 1
 Copyright © 2006 - 2011 TurkVet ® - Her Hakkı Saklıdır - All right reserved